Türkiye ve BM, Karadeniz'de tahıl anlaşması için Rusya-Ukrayna arasında yeni müzakereler düzenliyor
Türkiye ve Birleşmiş Milletler, Karadeniz'de tahıl ve gıda ihracatını korumak amacıyla Rusya ile Ukrayna arasında yeni bir ateşkes için müzakereler organize ediyor. Görüşmelerin İsviçreli HD Center arabuluculuğunda ekim başında yapılması planlanıyor. BM Genel Kurulu sırasında Türkiye, ABD, Avrupa, Hindistan ve Mısır'ın katılımıyla kapalı bir toplantı düzenlendi; katılımcılar "dar kapsamlı ve karşılıklı" bir düzenleme üzerinde duruyor.
Öne çıkanlar
- Türkiye ve BM, Rusya ile Ukrayna arasında Karadeniz'de tahıl sevkiyatını korumaya yönelik yeni müzakereler organize ediyor.
- Görüşmelerde İsviçreli NGO Center for Humanitarian Dialogue (HD) arabuluculuk yapacak.
- Diplomatik kaynaklara göre toplantılar ekim başında yapılacak.
- Eylül sonunda BM Genel Kurulu sırasında Türkiye, ABD, Avrupa, Hindistan ve Mısır temsilcilerinin katılımıyla kapalı bir toplantı gerçekleştirildi.
- Katılımcılar, serbest ticari seyrüsefer ile liman ve enerji altyapısının korunmasını öngören "dar kapsamlı ve karşılıklı" bir düzenleme ele aldı.
- Rusya, yeni bir anlaşma için yaptırımların hafifletilmesi ve Ukrayna'dan askeri tavizler dahil bir dizi koşul öne sürüyor; arabulucu ülkelere göre Moskova tüm önerileri reddediyor.
- Ukrayna, ABD, Hindistan, Türkiye ve Mısır'dan dört ayrı ateşkes önerisi aldığını ve enerji ile Karadeniz ateşkesini birlikte bir paket olarak destekleyeceğini açıkladı.
Neden önemli
Yeni bir Karadeniz anlaşması, Rusya'nın liman altyapısına yönelik yoğun saldırılarının ardından Ukrayna'nın tahıl, gübre ve gıda ihracatının güvenliğini sağlayabilir; zira ağustos ayında küresel buğday vadeli işlemleri üç yılın en yüksek seviyesine çıkmıştı. Rusya ve Ukrayna dünya buğday ihracatının dörtte birinden fazlasını karşılıyor ve Karadeniz sevkiyatının aksaması Mısır gibi ağır ithalat bağımlılığı olan ülkeleri doğrudan etkiliyor. Müzakereler 2022 tahıl anlaşması çerçevesinin canlandırılıp canlandırılamayacağını ve Moskova'nın arabulucu koşullarını kabul edip etmeyeceğini test ediyor; sürece Türkiye, BM, ABD, Avrupa, Mısır ve Hindistan gibi çok sayıda orta ve büyük güç katılıyor.
Ne oldu
Türkiye ve BM, Rusya ile Ukrayna arasında Karadeniz'de tahıl ve gıda ihracatını korumaya yönelik bir ateşkes için yeni müzakereler organize ediyor. İsviçreli Center for Humanitarian Dialogue'un arabuluculuk yapacağı görüşmelerin ekim başında yapılması planlanıyor. BM Genel Kurulu sırasında eylül sonunda düzenlenen kapalı toplantıya Türkiye, ABD, Avrupa, Hindistan ve Mısır temsilcileri katıldı. Katılımcılar, Bloomberg'in gördüğü bir belgeye göre serbest ticari seyrüsefer ile liman ve enerji altyapısının korunmasını öngören "dar kapsamlı ve karşılıklı" bir düzenlemeyi tartıştı. Ukrayna Dışişleri Bakanı Andriy Sibiha, ABD, Hindistan, Türkiye ve Mısır'dan dört ayrı ateşkes önerisi aldıklarını ve enerji ile Karadeniz ateşkesini yalnızca birlikte bir paket olarak destekleyeceklerini söyledi. Türkiye ve Mısır'ın önerileri tahıl koridorunun yeniden açılmasına yönelikken, ABD'nin önerisi Zelensky ve Trump arasında görüşülen enerji ateşkesine ilişkin; en kapsamlı öneri Hindistan'dan geldi.
Ukrayna kaynakları olayı nasıl aktarıyor
Ukrayna kaynakları çerçeveyi, tahıl koridorunu canlandırmaya yönelik diplomatik girişim ve Ukrayna'nın yapıcı katılımı üzerinden kuruyor: Kiev'in dört ayrı ateşkes önerisi aldığı ve enerji ile Karadeniz ateşkesini yalnızca birlikte bir paket olarak destekleyeceği vurgulanıyor. Rusya'nın liman altyapısına yönelik saldırılarının insani ve ekonomik maliyeti öne çıkarılıyor; tam ölçekli işgalden bu yana 1.173 liman altyapısı nesnesi ve 274 sivil geminin hasar gördüğü ya da kısmen yok edildiği, 22 Temmuz'dan bu yana Büyük Odessa limanlarında yük elleçlemenin 15 kattan fazla düştüğü aktarılıyor. Erdoğan'ın Zelensky'den 'olumlu' yanıt aldığı yönündeki açıklaması ile Vysotsky'nin şüpheciliği ve Moskova'nın tüm önerileri reddettiğine dair uyarıları bir arada sunularak sonucun belirsizliği vurgulanıyor. Putin'in, gemilere yönelik saldırıların durdurulmasına karşılık Ukrayna'nın Rus petrol rafinerilerine saldırılarını durdurma önerisini 'saçma' / 'anlamsız' olarak nitelendirmesi, Rusya'nın yumuşamayı engellediği şeklinde yorumlanıyor.
Uluslararası kaynaklar olayı nasıl aktarıyor
Türkiye ve BM'nin öncülük ettiği süreç, çok sayıda orta ve büyük gücü bir araya getiriyor: eylül sonundaki BM Genel Kurulu toplantısına Türkiye, ABD, Avrupa, Hindistan ve Mısır katıldı; İsviçreli HD Center arabulucu olarak görev yapıyor. Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul, New York'ta Lavrov ile görüşerek küresel güneydeki açlık tehlikesini gündeme getirdi. Bloomberg, Karadeniz'i tahıl açısından Hürmüz Boğazı'na benzetti; Mısır dünyanın en büyük buğday alıcısı olarak Karadeniz'den yaklaşık bir aydır tahıl alamıyor ve Ukrayna ile Rus tahılına ağır bağımlılığı sürüyor. Ancak Moskova, 2022 anlaşmasına dönüşü 'kabul edilemez ve gerçekçi değil' olarak nitelendirip yaptırımların hafifletilmesi ile askeri tavizler talep ediyor; arabulucu ülkelere göre Rusya tüm ateşkes önerilerini reddediyor.
Haberlerin ayrıştığı noktalar
Tahıl ateşkesinin olasılığına ilişkin sinyaller çelişiyor: Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan, Zelensky'den tahıl koridorunun yeniden açılmasına 'olumlu' yanıt aldığını söylerken, Ukrayna Tarım Politikası Bakanı Taras Vysotsky önümüzdeki aylarda bir tahıl ateşkesi için olumlu sinyal görmediğini ve ortaklardan aldığı bilgiye göre Moskova'nın tüm önerileri reddettiğini belirtiyor. Rusya'nın tutumunun nitelendirilmesi de farklılaşıyor: Dışişleri Bakanı Lavrov, 2022 anlaşmasına dönüşü 'tamamen kabul edilemez ve gerçekçi değil' olarak tanımlayıp Ukrayna'yı anlaşmayı suistimal etmekle suçlarken, Vladimir Putin Ukrayna'nın Karadeniz'de de dahil saldırıların durdurulmasına ilişkin önerilerinin 'masada' olduğunu ve Rusya'nın kendi çıkarlarına göre karar vereceğini söyledi.
Arka plan
2022 Karadeniz Tahıl Girişimi, Türkiye ve BM'nin arabuluculuğunda Ukrayna'nın tahıl, gübre ve gıdasının limanlardan güvenli ihracını garanti altına almıştı; anlaşma yaklaşık bir yıl sürdükten sonra Rusya anlaşmadan çekildi. Rusya ve Ukrayna birlikte küresel buğday ihracatının dörtte birinden fazlasını, Ukrayna ise tam ölçekli savaş öncesinde dünya ayçiçek yağı ihracatının yaklaşık yüzde 46'sını, mısırın yüzde 12'sini ve buğdayın yüzde 9'unu karşılıyordu. Eskalasyondan önce Ukrayna ihracatının yaklaşık yüzde 90'ı deniz yoluyla yapılıyordu. Rusya'nın liman altyapısına ve sivil filoya yönelik saldırıları 22 Temmuz'dan itibaren yoğunlaştı; Ukrayna limanlarına gemi girişleri geçici olarak durdu ve Büyük Odessa limanlarında yük elleçleme 15 kattan fazla düştü. Ukrayna Restorasyon Bakanı, tam ölçekli işgalden bu yana 1.173 liman altyapısı nesnesi ve 274 sivil geminin hasar gördüğünü ya da kısmen yok edildiğini bildirdi. Ağustosta buğday vadeli işlemleri karşılıklı liman saldırılarının ortasında üç yılın en yüksek seviyesine çıktı. Dünyanın en büyük buğday alıcısı olan Mısır yaklaşık bir aydır Karadeniz'den tahıl alamıyor ve Ukrayna ile Rus tahılına ağır bağımlılığı sürüyor.